بنای یادبود و موزه صلح حلبچه

معرفی

این بنا یاد قربانیان حمله شیمیایی ۱۶ مارس ۱۹۸۸ به حلبچه را زنده نگه می دارد؛ حمله ای که بنا بر برآوردها میان ۳۲۰۰ تا ۵۰۰۰ کشته و هزاران زخمی بر جای گذاشت و بزرگ ترین حمله شیمیایی تاریخ علیه یک منطقه مسکونی غیرنظامی شمرده می شود. بنای یادبود در ۱۵ سپتامبر ۲۰۰۳ گشایش یافت، در اعتراضات سال ۲۰۰۶ آسیب دید و سپس به عنوان موزه صلح بازسازی شد. تالارهای آن نام قربانیان، عکس ها و اشیای بازمانده از آن روز را نگه می دارند.

ساخت و گشایش بنا

بنای یادبود قربانیان حلبچه میان سال های ۲۰۰۲ و ۲۰۰۳ ساخته شد و در ۱۵ سپتامبر ۲۰۰۳ رسما گشایش یافت؛ کالین پاول، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، در مراسم افتتاح حضور داشت. از همان سال، این محل کانون اصلی مراسم سالانه یادبود در ۱۶ مارس، سالروز حمله شیمیایی، بوده است.

معماری بنا و آنچه در موزه نگهداری می شود

از دور، بنا با یک برج مخروطی بلند و صیقلی شناخته می شود که از میان توده ای گنبدی و سنگی سر برمی آورد و در نوکش شکلی تیز و شاخه مانند دیده می شود — نمایی یادآور تاج یا شعله. در داخل، دیواری از پانل های شیشه ای سیاه رنگ، نام هزاران قربانی را به خط کردی حک کرده و در سالن اصلی بازتاب می دهد. موزه همچنین عکس، آثار هنرمندان کرد، اشعار و اشیای بازمانده از آن روز را نگه می دارد؛ از جمله یک پوکه بمب که در سالن ورودی به عنوان گلدانی نمادین به نمایش گذاشته شده است. بخشی از فضای نمایشگاهی نیز با پیکره هایی در اندازه طبیعی صحنه هایی از پس از حمله را بازسازی می کند — بخشی که بسیاری از بازدیدکنندگان آن را دشوارترین لحظه بازدید توصیف کرده اند.

اعتراض و آتش سوزی ۱۶ مارس ۲۰۰۶

در ۱۶ مارس ۲۰۰۶، در هجدهمین سالگرد حمله، حدود دو هزار نفر از ساکنان حلبچه — بسیاری از آنان دانش آموز و دانشجو — در اعتراض به کمبود امکانات زندگی و آنچه بی توجهی مقام های کردی به وضعیت بازماندگان می دانستند، به سمت بنای یادبود حرکت کردند. اعتراض به خشونت کشید: نیروهای امنیتی به سمت جمعیت آتش گشودند، کردا احمد هفده ساله کشته و چند تن دیگر زخمی شدند. تظاهرکنندگان ساختمان موزه را به آتش کشیدند و بخش بزرگی از آرشیو آن از میان رفت. بنا در سال های بعد بازسازی و با نام «بنای یادبود و موزه صلح حلبچه» گشوده شد. در سال ۲۰۲۵، شورای وزیران اقلیم کردستان بودجه ای برای نوسازی و گسترش بیشتر آن — از جمله ساخت سالن همایش و بنایی تازه در زمینی به مساحت ۴۷ دونم — تصویب کرد.

زمینه: حمله شیمیایی ۱۶ مارس ۱۹۸۸

صبح ۱۶ مارس ۱۹۸۸، در روزهای پایانی جنگ ایران و عراق و دو روز پس از تصرف حلبچه توسط نیروهای ایرانی در عملیات «ظفر ۷»، جنگنده های عراقی شهر را با بمباران شیمیایی هدف قرار دادند. ترکیبی از گاز خردل و عوامل عصبی تابون، سارین و وی ایکس روی مناطق مسکونی ریخته شد؛ بازماندگان بوی آن را به «سیب شیرین» تشبیه کرده اند. بر پایه برآوردهای گوناگون، میان ۳۲۰۰ تا ۵۰۰۰ نفر در همان ساعت ها جان باختند و ۷۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ نفر دیگر مصدوم یا دچار عوارض بلندمدت جسمی و روانی شدند. این حمله، شناخته شده ترین رخداد در عملیات موسوم به «الانفال» — سرکوب نظامی گسترده حکومت بعث عراق علیه کردهای عراق — بود و به فرماندهی علی حسن المجید، پسرعموی صدام حسین که به «علی شیمیایی» شهرت یافت، انجام شد. دادگاه عالی کیفری عراق در سال ۲۰۱۰ این حمله را رسما نسل کشی علیه مردم کرد شناخت و در همان سال المجید را به دار آویخت؛ مجلس عوام کانادا نیز در همان سال آن را نسل کشی به رسمیت شناخت.

جغرافیا و بازدید

حلبچه در دامنه های زاگرس و نزدیک مرز ایران قرار دارد. از سال ۲۰۱۴ به عنوان چهارمین استان اقلیم کردستان عراق — جدا از استان سلیمانیه — به رسمیت شناخته شده، هرچند تصویب نهایی این وضعیت در پارلمان عراق تا سال ۲۰۲۵ به طول انجامید. بنای یادبود در ورودی شهر قرار دارد و به ویژه در ۱۶ مارس هر سال، میزبان مراسم رسمی و مردمی یادبود است. هیچ منبع رسمی ساعت بازدید یا هزینه ورودی ثابتی برای موزه اعلام نکرده است؛ گردشگرانی که قصد بازدید دارند بهتر است پیش از سفر، وضعیت به روز را از دفاتر محلی گردشگری یا یک راهنمای بومی جویا شوند.

گالری تصاویر

۱ / ۴

تماشا کنید

پرسش های متداول

بنای یادبود حلبچه چه زمانی ساخته و افتتاح شد؟

ساخت آن بین سال های ۲۰۰۲ و ۲۰۰۳ انجام شد و بنا در ۱۵ سپتامبر ۲۰۰۳ رسما گشایش یافت؛ کالین پاول، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، در مراسم افتتاح حضور داشت.

در سال ۲۰۰۶ چه اتفاقی برای این بنا افتاد؟

در ۱۶ مارس ۲۰۰۶، معترضان محلی که از کمبود امکانات زندگی ناراضی بودند، ساختمان موزه را به آتش کشیدند؛ در جریان درگیری با نیروهای امنیتی، یک نوجوان هفده ساله کشته شد و بخش بزرگی از آرشیو موزه از بین رفت. بنا در سال های بعد بازسازی و به عنوان «بنای یادبود و موزه صلح حلبچه» دوباره گشوده شد.

داخل موزه چه چیزهایی نگهداری می شود؟

دیواری از پانل های شیشه ای سیاه با نام هزاران قربانی به خط کردی، عکس ها و آثار هنرمندان کرد، اشعار، و اشیای بازمانده از آن روز — از جمله پوکه بمبی که به عنوان گلدانی نمادین به نمایش گذاشته شده است. بخشی از فضای نمایشگاهی نیز با پیکره هایی در اندازه طبیعی، صحنه هایی از پس از حمله را بازسازی می کند.

حمله شیمیایی حلبچه دقیقا چه زمانی رخ داد و چند نفر کشته شدند؟

این حمله در ۱۶ مارس ۱۹۸۸ رخ داد. بر پایه برآوردهای گوناگون، میان ۳۲۰۰ تا ۵۰۰۰ نفر در همان ساعت ها جان باختند و ۷۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ نفر دیگر مصدوم یا دچار عوارض بلندمدت شدند؛ این حمله بزرگ ترین حملهٔ شیمیایی تاریخ علیه یک منطقه مسکونی غیرنظامی به شمار می رود.

آیا حمله حلبچه رسما نسل کشی شناخته شده است؟

بله. دادگاه عالی کیفری عراق در سال ۲۰۱۰ این حمله را رسما نسل کشی علیه مردم کرد اعلام کرد و علی حسن المجید (معروف به «علی شیمیایی»)، فرمانده عملیات، را در همان سال اعدام کرد. مجلس عوام کانادا نیز در سال ۲۰۱۰ این رویداد را نسل کشی به رسمیت شناخت.