ئەشکەوتی شانەدەر

ناساندن

ئەشکەوتی شانەدەر لە بناری چیای برادۆست لە زنجیرە چیای زاگرۆس و لە پارێزگای هەولێرە. هەڵکۆڵینەکانی ڕاڵف سۆلێکی لە ساڵانی ۱۹۵۱ تا ۱۹۶۱ پاشماوەی دە نیاندەرتاڵی بە تەمەنی نزیکەی ۳۵ تا ۶۵ هەزار ساڵی تێدا ئاشکرا کرد. دۆزینەوە بەناوبانگەکەی «ناشتنی گوڵ»ە: لە تەنیشت یەکێک لە ئێسکەپەیکەرەکان کۆمەڵە گەردی گوڵ دۆزرایەوە کە لە سەرەتادا بە نیشانەی ناشتنی ئایینی بە گوڵ لێکدرایەوە، هەرچەندە ئەمڕۆ زۆربەی توێژەران بە ئەنجامی چالاکی جرج و هەنگ دەیزانن. هەڵکۆڵینە نوێیەکان لە ۲۰۱۵ەوە بە سەرپەرشتی زانکۆی کەیمبریج بەردەوامن.

هەڵکۆڵینەکانی ڕاڵف سۆلێکی و دە نیاندەرتاڵەکە

ڕاڵف سۆلێکی، شوێنەوارناسی ئەمریکی، یەکەم جار لە ساڵی ١٩٥١ تاقیکردنەوەیەکی لەم ئەشکەوتە ئەنجام دا و بە پشتیوانی دامەزراوەی سمیسۆنیان و بەڕێوەبەرایەتی شوێنەوارەکانی عێراق، وەرزە سیستماتیکییەکانی هەڵکۆڵینی لە ساڵانی ١٩٥٣، ١٩٥٦ تا ١٩٥٧ و ١٩٦٠ بەردەوام کرد. لە دەمێکی نزیکەی ٢٥ مەتر پانی و ٨ مەتر بەرزی، تیمەکەی چینێکی مۆستێری بە نۆکی بەرد، خاوێنکەرەوەی لاوەکی و پارچە بەرد، لەگەڵ ئێسکی بزنی چیایی و کیسەڵ دۆزییەوە — و لە هەمان چینەکەدا، پاشماوەی دە نیاندەرتاڵ لە پیاو و ژن و منداڵ دۆزرایەوە. شانەدەر ١، پیاوێکی تەمەنساڵ، بە چاوێکی برینداری، بازووی ڕاستی وشکبووەوە یان بڕاوە، لاوازبوونی بیستن و شکانی چاکبووەوەی قاچ ماوەتەوە؛ برینێک ئەوەندە قورس کە بێ یارمەتی کەسانی تر بەسەختی دەیتوانی بژی. شانەدەر ٢ و ٥ بەهۆی کەوتنی بەرد کوژراون؛ شانەدەر ٣ برینێکی لەسەر یەکێک لە پەراسووەکانی هەیە کە هەندێک توێژەر بە کۆنترین نموونەی زانراوی توندوتیژی نێوان کەسانی سەرجەم مرۆیی دەیزانن، و بەگوێرەی ئەوان چەند هەفتەیەک دوای ئەوە زیندوو ماوەتەوە. لە کاتی دەرهێنانی ئێسکەپەیکەری شانەدەر ٤ — کە بابەتی بەشی داهاتووە — پارچەی لانیکەم چوار کەسی تریش (شانەدەر ٦ تا ٩، لەوانە منداڵێکی ساوا) دۆزرایەوە. کەسی دەیەم تەنیا بە ئێسکی قاچ و پێ ناسرایەوە؛ ئەویش لە ساڵی ٢٠٠٦ کاتێک توێژەرێک لە سمیسۆنیان کۆکراوەی ئێسکی ئاژەڵی سۆلێکی دووبارە پشکنی. لە چینێکی بەرزتر و جیا لە چینی نیاندەرتاڵ، تیمی سۆلێکی گۆڕستانێکی زۆر دواتری پێش-نوسەنگی بە نزیکەی ٣٥ کەس و تەمەنی نزیکەی ١٠,٦٠٠ ساڵیش دۆزییەوە — بیرهێنانەوەیەک کە ئەشکەوتی شانەدەر بۆ دەیان هەزار ساڵ، چەند جار و بە بۆشایی بەکارهاتووە.

گفتوگۆی «ناشتنی گوڵ»: شانەدەر ٤

شانەدەر ٤، پیاوێکی گەورە، بە لای چەپدا و بە کۆمەڵێک لار بوونەوەی ئەندام دۆزرایەوە. ئارلێت لێرۆیی-گووڕان، گەردناسی تیمەکە، لە نموونەکانی خاکی دەوری ئێسکەپەیکەرەکە کۆمەڵە گەردی چڕی چەند ڕووەکی گوڵداری — لەوانە بۆمادەران، گوڵی گەنم، گوڵی ڕاعی، سومبولیترێ و خەتمی — ڕاپۆرتی کرد. سۆلێکی و لێرۆیی-گووڕان لە دەیەکانی ١٩٦٠ و ١٩٧٠دا پێشنیاریان کرد کە گوڵەکان بە ئاگاهانە لەگەڵ لاشەکەدا دانرابوون، ئەمەیان بە نیشانەی ئایینی نیاندەرتاڵی دانا و تەنانەت گریمانەیان کرد کە شانەدەر ٤ جۆرێک لە چاکەرەوە بووبێت، چونکە هەندێک لەم ڕووەکانە بەکارهێنانی دەرمانی نەریتییان هەیە. «ناشتنی گوڵ» بووە بە یەکێک لە باوترین وێنەکان کە نیاندەرتاڵەکانی وەک بوونەوەرێک بە توانای خەفەتخواردن و ڕەفتاری هێمایی نیشان دەدات. توێژینەوە نوێترەکان زیاتر سەرچاوەی گەردەکەیان لەژێر پرسیار بردووە نەک خودی ناشتنەکە: توێژەران، لەوانە شوێنەوارناس پۆڵ پێتیت، ئەوە دەڵێن کۆمەڵە گەردەکان باشتر بە چالاکی گیانلەبەرێکی کون کەرەوە — جردی فارسی کە تۆو و گوڵ لە کونەکانیدا کۆدەکاتەوە — و گەردی بەجێماوەی هەنگی تاک کە لە هەمان نزیکەدا هێلانە دروست دەکەن ڕوون دەکرێتەوە، نەک بە دانانی گوڵ لەلایەن مرۆڤەوە بەسەر گۆڕدا. ئەم دۆزینەوەیە بیرۆکەی ڕەفتاری ئاگاهانەی نیاندەرتاڵەکان لەگەڵ مردووەکانیان لام نادات — شوێنی وردی نموونە دواتریشەکان وەک شانەدەر Z (لە خوارەوە) هێشتا هەمان شت دەڵێت — بەڵام وێنە دیاریکراوەکەی «گوڵ لە گۆڕدا»، ئەمڕۆ لەنێو شارەزایاندا بە گومانێکی ڕاستەقینەوە ڕووبەڕوو دەبێتەوە و کوردئۆف لێرەدا وەک لێکدانەوەیەکی گفتوگۆیی و نەک بڕیاردراو پێشکەشی دەکات.

هەڵکۆڵینە نوێیەکان لە ٢٠١٥ەوە: پڕۆژەی کەیمبریج و شانەدەر Z

لە ساڵی ٢٠١٥ەوە، «پڕۆژەی ئەشکەوتی شانەدەر» بە سەرپەرشتی پرۆفیسۆر گریم بارکەر لە زانکۆی کەیمبریج و بە هاوکاری بەڕێوەبەرایەتی شوێنەوارەکانی کوردستان، بەشێک لە کەنداڵی سەرەکی سۆلێکی بە شێوازە نوێیەکانی هەڵکۆڵین و بەروار دیاریکردنەوە دووبارە کردەوە. ئەم تیمە کە دکتۆر ئێما پۆمرۆی پشکنینی پاشماوە مرۆییەکانی تێدا دەکات، ئێسکی پەرشوبڵاوی زیاتری نیاندەرتاڵی دۆزییەوە (کە بەبێ فەرمی شانەدەر ١١ و ١٢ ناودەبرێن) و لە ساڵی ٢٠١٨، بەشی سەرەوەیەکی بە باشی پاراستراوی ئێسکەپەیکەرێک بە ناوی مستعاری «شانەدەر Z». ڕاگەیەنراو لە ساڵی ٢٠٢٠، وا دەردەکەوێت شانەدەر Z کەسێکی گەورە بووبێت — لەوانەیە ژنێک لە ناوەندی تەمەن یان بەرزتر — کە زیاتر لە ٧٠ هەزار ساڵ لەمەوپێش کۆچی دواییی کردووە؛ لاشەکەی وادیارە لە گۆدالێک کە بە ئاگاهانە لە خاکەکەدا شێوەی پێدرابوو دانرابوو، شتێک کە تیمەکە وەک بەڵگەیەکی تر بۆ ڕەفتاری ئاگاهانەی ناشتن دەیبینێت. لە ساڵی ٢٠٢٤، کاسەسەری وردوخاشبووەکە دووبارە ئاوەدان کرایەوە و لەسەری ڕووخسارێک بۆ شانەدەر Z دروستکرا کە لە دۆکیۆمێنتاری BBC/Netflix بە ناوی «نهێنییەکانی نیاندەرتاڵەکان» پیشان دراوە. پڕۆژەکە هەروەها لە ئارشیڤی خودی هەڵکۆڵینی سۆلێکیش — کە ئێستا لە ئارشیڤی نەتەوەیی مرۆڤناسی سمیسۆنیاندا هەڵدەگیرێت — بۆ پشکنینەوەی دۆزینەوەکانی دەیەی ١٩٥٠ و ٦٠ بە تەکنیکی ئەمڕۆ سوودی وەرگرتووە.

جوگرافیا و شێوازی گەیشتن

دەمی ئەشکەوتی شانەدەر لە بناری چیای برادۆست، بەشێک لە زنجیرە چیای زاگرۆس، لە ناوچەی مێرگەسور لە پارێزگای هەولێر و لە نزیک دۆڵی ڕووباری زێی گەورە دەکرێتەوە — لە بەرزییەکی نزیکەی ٦٤٠ مەتر لە ئاستی دەریا. لیژنەی گەشتوگوزاری هەرێمی کوردستان لە لیستی شوێنە مێژوویی و کەلوپەلییەکانی ناوچەی مێرگەسوردا داینای. نە لاپەڕەی خودی لیژنەی گەشتوگوزاری و نە سەرچاوە فەرمییەکانی تر کە دۆزیمانەوە، کاتژمێری سەردان، کرێی چوونەژوورەوە یان ناوەندێکی سەردانکاریان بۆ ئەم ئەشکەوتە ڕاگەیاندووە: بەپێچەوانەی قەڵای هەولێر یان مۆزەخانەی ئامنا سوراکە، شانەدەر هێشتا زیاتر شوێنی هەڵکۆڵینی توێژینەوەیە لەسەر بناری چیا نەک شوێنێکی گەشتیاری بە ئامرازی ئامادە. ئەو گەشتیارانەی دەیانەوێت سەردانی بکەن، باشترە وەک شوێنێکی گوندی و کەمناسراو لە ناوچەی مێرگەسور سەیری بکەن و پێش گەشتەکە، لە سەرچاوە ناوخۆییەکان — وەک ئۆفیسی گەشتوگوزاری ناوچەکە یان ڕابەرێکی ناوخۆیی — ڕاپرسی بکەن، نەک چاوەڕوانی بینایەک بکەن کە بلیتی چوونەژوورەوەی هەبێت.

پاشماوەکانی نیاندەرتاڵ ئەمڕۆ لەکوێن

چارەنووسی دۆزینەوەکانی سۆلێکی لەنێوان دوو وڵاتدا دابەش بووە. ئێسکەپەیکەری شانەدەر ٣، لەگەڵ کاڵبی چەند کەسی تر، لە مۆزەخانەی نەتەوەیی مێژووی سروشتی سمیسۆنیان لە واشنتۆن دی سی هەڵدەگیرێت و لە تاڵاری سەرچاوەی مرۆیی ئەوێ بۆ خەڵک پیشان دەدرێت. هەندێک ڕاپۆرت نیگەرانییان دەربڕیوە کە پاشماوە ڕەسەنەکانی تر کە لە عێراق هەڵگیراون (شانەدەر ١، ٢ و ٤ تا ٨) لەوانەیە بەهۆی ئاڵۆزییەکانی دوای هێرشی ٢٠٠٣ زیانیان پێگەیشتبێت. لەگەڵ ئەوەشدا، وێنە مۆزەخانەییەکانی گیراو لە ساڵی ٢٠١٩ پاشماوە مرۆییەکان بە ناوی «شانەدەر یەک» و «شانەدەر دوو» لە تاڵاری پێش-مێژووی مۆزەخانەی عێراق لە بەغدا بۆ خەڵک پیشان دەدەن، هەروەها ئامرازێکی بەردینی سەردەمی مۆستێری سەبارەت بە هەڵکۆڵینی شانەدەریش لە مۆزەخانەی سلێمانی پیشان دراوە — واتە لانیکەم بەشێک لە کەرەستە ڕەسەنەکان، یان دۆزینەوە ڕاستەوخۆ پەیوەندیدارەکانیان، هێشتا ئەمڕۆ لە عێراق بەردەستن. دۆزینەوە نوێترەکانی هەڵکۆڵینی بەسەرپەرشتی کەیمبریج — شانەدەر Z و پاشماوە پەرشوبڵاوەکانی شانەدەر ١١ و ١٢ — لای بەڕێوەبەرایەتی شوێنەوارەکانی کوردستان و تیمی پڕۆژەکە، لە کاتی بەردەوامبوونی توێژینەوەدا هەڵدەگیرێن.

گەلەری وێنەکان

١ / ٥

تەماشای بکە

پرسیارە دووبارەکان

ئایا سەردانکاران دەتوانن بچنە ناو ئەشکەوتی شانەدەرەوە؟

لیژنەی گەشتوگوزاری هەرێمی کوردستان ئەشکەوتی شانەدەر لە لیستی شوێنە کەلوپەلییەکانی ناوچەی مێرگەسوردا داناوە، بەڵام نە ئەو لاپەڕەیە و نە سەرچاوە فەرمییەکانی تر، کاتژمێری سەردان، کرێی چوونەژوورەوە یان ناوەندێکی سەردانکاریان ڕاگەیاندووە. ئەم شوێنە هێشتا زیاتر شوێنی هەڵکۆڵینی توێژینەوەیە لەسەر بناری چیا نەک مۆزەخانەیەک بە بلیتی چوونەژوورەوە؛ پێش پلاندانانی سەردان، لە سەرچاوە ناوخۆییەکان — وەک ئۆفیسی گەشتوگوزاری ناوچەکە یان ڕابەرێکی ناوخۆیی — ڕاپرسی بکە.

پاشماوەکانی نیاندەرتاڵی شانەدەر ئەمڕۆ لەکوێ هەڵدەگیرێن؟

ئێسکەپەیکەری شانەدەر ٣ و کاڵبی چەند کەسی تر لە مۆزەخانەی نەتەوەیی مێژووی سروشتی سمیسۆنیان لە واشنتۆن دی سی هەڵدەگیرێن. وێنە گیراوەکانی ساڵی ٢٠١٩ پاشماوەیەک بە ناوی شانەدەر یەک و شانەدەر دوو لە مۆزەخانەی عێراق لە بەغدا پیشان دەدەن، هەروەها ئامرازێکی بەردین لە هەمان هەڵکۆڵینەوە لە مۆزەخانەی سلێمانی پیشان دراوە. دۆزینەوە نوێترەکانی هەڵکۆڵینی بەسەرپەرشتی کەیمبریج — شانەدەر Z و پارچە ١١ و ١٢ — لای بەڕێوەبەرایەتی شوێنەوارەکانی کوردستان، لە کاتی بەردەوامبوونی توێژینەوەدا هەڵدەگیرێن.

«ناشتنی گوڵ» چییە و ئایا هێشتا باوەڕی پێ دەکرێت؟

ئەم ناوە ئاماژەیە بۆ کۆمەڵە گەردی گوڵ کە لە دەیەی ١٩٦٠دا لە دەوری ئێسکەپەیکەری شانەدەر ٤ دۆزرایەوە و سەرەتا وەک بەڵگە بۆ دانانی ئاگاهانەی گوڵ لە گۆڕدا لێکدرایەوە. ئەمڕۆ زۆربەی توێژەران بەم لێکدانەوە دیاریکراوە بە گومانەوە سەیر دەکەن: ئەوان دەڵێن گیانلەبەرێکی کون کەرەوە (جردی فارسی) و هەنگی هێلانەساز باشتر ڕوون دەکاتەوە گەردەکە چۆن گەیشتووەتە ئەوێ. ئەم دۆزینەوەیە بیرۆکە گشتییەکەی ڕەفتاری ئاگاهانەی ناشتنی نیاندەرتاڵەکانی شانەدەر لام نادات، بەڵام خودی وێنەی «گوڵ لە گۆڕدا» ئەمڕۆ گفتوگۆیی یە نەک بڕیاردراو — کوردئۆف لێرەدا هەردوو لایەن پێکەوە دەخاتەڕوو، نەک تەنیا وەشانە باوەکەی.

ئەمڕۆ کێ هەڵکۆڵینی ئەشکەوتی شانەدەر دەکات؟

لە ساڵی ٢٠١٥ەوە، «پڕۆژەی ئەشکەوتی شانەدەر» بە سەرپەرشتی پرۆفیسۆر گریم بارکەر لە زانکۆی کەیمبریج و بە هاوکاری بەڕێوەبەرایەتی شوێنەوارەکانی کوردستان بەڕێوە دەچێت. دکتۆر ئێما پۆمرۆی، ئەویش لە کەیمبریج، بەرپرسیارە لە پشکنینی پاشماوە مرۆییەکانی دۆزراوی تیمەکە، لەوانە شانەدەر Z.

هەڵکۆڵینە نوێیەکان چی دۆزیوەتەوە؟

لە ساڵی ٢٠١٨، تیمی بەسەرپەرشتی کەیمبریج بەشێکی سەرەوەی بە باشی پاراستراوی ئێسکەپەیکەرێکی دۆزییەوە کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا بە ناوی «شانەدەر Z» ڕاگەیەنرا — کەسێکی گەورە کە زیاتر لە ٧٠ هەزار ساڵ لەمەوپێش کۆچی دواییی کردووە و وادیارە لە گۆدالێکی بە ئاگاهانە شێوەدراودا دانرابوو. لە ساڵی ٢٠٢٤ توێژەران کاسەسەری وردوخاشبووەکەیان دووبارە ئاوەدان کردەوە و ڕووخسارێکیان لەسەری دروستکرد، کە لە دۆکیۆمێنتاری «نهێنییەکانی نیاندەرتاڵەکان» پیشان درا. تیمەکە هەروەها پاشماوە پەرشوبڵاوی زیاتریشی دۆزییەوە، کە بەبێ فەرمی شانەدەر ١١ و ١٢ ناودەبرێن.