تاوەری یادگاری و مۆزەخانەی ئاشتی هەڵەبجە

ناساندن

ئەم بینایە یادی قوربانییانی هێرشە کیمیاییەکەی ۱۶ی ئازاری ۱۹۸۸ بۆ سەر هەڵەبجە دەپارێزێت؛ هێرشێک کە بەپێی خەمڵاندنەکان لە نێوان ۳۲۰۰ تا ۵۰۰۰ کوژراو و هەزاران بریندار لێ کەوتەوە و بە گەورەترین هێرشی کیمیایی مێژوو دژی ناوچەیەکی نیشتەجێی مەدەنی دادەنرێت. تاوەرەکە لە ۱۵ی ئەیلوولی ۲۰۰۳ کرایەوە، لە ناڕەزاییەکانی ساڵی ۲۰۰۶ زیانی بەرکەوت و پاشان وەک مۆزەخانەی ئاشتی نۆژەن کرایەوە. هۆڵەکانی ناوی قوربانییان و وێنە و کەلوپەلی بەجێماوی ئەو ڕۆژە هەڵدەگرن.

دروستکردن و کردنەوەی بنا

بنای یادگاری قوربانیانی هەڵەبجە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٢ و ٢٠٠٣ دروستکرا و لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٣ بە فەرمی کرایەوە؛ کۆلین پاول، وەزیری دەرەوەی ئەمریکای ئەو کاتە، لە ئاهەنگی کردنەوەکەدا ئامادە بوو. لەو ساڵەوە، ئەم شوێنە بووەتە بنکەی سەرەکی ڕێوڕەسمی ساڵانەی یادکردنەوە لە ١٦ی ئازار، ساڵیادی هێرشی کیمیایی.

تەلارسازی بنا و ئەوەی لە مۆزەخانەکە هەڵدەگیرێت

لە دوورەوە، بنا بە تاوەرێکی درێژ و خڕی خلیسک ناسراوە کە لەناو کۆمەڵێک تودەی بەردین و گومبەزیدا سەری هەڵداوە و لە لوتکەیدا شێوەیەکی تیژ و لقاوی دیارە — دیمەنێک یادئاوەری تاج یان گڕی ئاگرە. لە ناوەوە، دیوارێک لە پانێلی شووشەیی ڕەش، ناوی هەزاران قوربانی بە خەتی کوردی هەڵکۆڵیوە و لە هۆڵی سەرەکیدا ڕەنگیدانەوەی هەیە. مۆزەخانەکە هەروەها وێنە، بەرهەمی هونەرمەندە کوردەکان، هۆنراوە و کەلوپەلی بەجێماوی ئەو ڕۆژە هەڵدەگرێت؛ لەوانە پۆکەیەکی بۆمب کە لە هۆڵی چوونەژوورەوە وەک گوڵدانێکی هێمایی پیشان دراوە. بەشێکیش لە بۆشایی پیشاندانەکە بە پەیکەری قەبارە سروشتی، دیمەنێک لە دوای هێرشەکە دووبارە دروستدەکاتەوە — بەشێک کە زۆربەی سەردانکاران وەک سەختترین ساتی سەردانەکە باسی دەکەن.

ناڕەزایی و ئاگرگرتنی ١٦ی ئازاری ٢٠٠٦

لە ١٦ی ئازاری ٢٠٠٦، لە ساڵیادی هەژدەیەمی هێرشەکە، نزیکەی دوو هەزار کەس لە دانیشتوانی هەڵەبجە — زۆربەیان قوتابی و خوێندکار — بۆ ناڕەزایی دەربڕین لە کەمی خزمەتگوزاری و ئەوەی وەک بێ ئاگایی دەسەڵاتدارانی کورد بەرامبەر بارودۆخی دەربازبووان دەیزانی، بەرەو بنای یادگاری ڕۆیشتن. ناڕەزاییەکە بووە هۆی توندوتیژی: هێزی ئاسایش تەقەیان کردە نێو خەڵکەکە، کوردا ئەحمەدی هەژدە ساڵان کوژرا و چەند کەسی تریش برینداربوون. خۆپیشاندەران بینای مۆزەخانەکەیان بەئاگر دا و بەشێکی گەورەی ئارشیفەکەی لەناوچوو. بناکە لە ساڵانی دواتردا نۆژەن کرایەوە و بە ناوی «بنای یادگاری و مۆزەخانەی ئاشتی هەڵەبجە» کرایەوە. لە ساڵی ٢٠٢٥، ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی کوردستان بودجەیەکی بۆ نۆژەنکردنەوە و فراوانکردنی زیاتری — لەوانە دروستکردنی هۆڵی کۆنفرانس و بنایەکی نوێ لە زەوییەک بە ڕووبەری ٤٧ دۆنم — پەسند کرد.

پاشخان: هێرشی کیمیایی ١٦ی ئازاری ١٩٨٨

بەیانی ١٦ی ئازاری ١٩٨٨، لە ڕۆژانی کۆتایی جەنگی ئێران و عێراق و دوو ڕۆژ دوای گرتنی هەڵەبجە لەلایەن هێزەکانی ئێرانەوە لە عەمەلیاتی «زەفەر ٧»، فڕۆکە جەنگییەکانی عێراق شارەکەیان بە بۆردومانی کیمیایی ئامانج گرت. تێکەڵەیەک لە گازی هەردەڵ و بەکارهاتووانی دەمارگیر تابون، سارین و ڤی ئێکس بەسەر ناوچە نیشتەجێییەکاندا ڕژا؛ دەربازبووان بۆنەکەیان بە «سێوی شیرین» لاواندووە. بەپێی خەمڵاندنە جیاوازەکان، لە نێوان ٣٢٠٠ تا ٥٠٠٠ کەس لە هەمان کاتژمێرەکاندا گیانیان لەدەستدا و ٧٠٠٠ تا ١٠,٠٠٠ کەسی تریش برینداربوون یان تووشی کێشەی درێژخایەنی جەستەیی و دەروونی بوون. ئەم هێرشە، ناسراوترین ڕووداو لە عەمەلیاتی بەناو «ئەنفال» — سەرکوتی سەربازیی گەورەی حکومەتی بەعسی عێراق دژی کوردانی عێراق — بوو و بە سەرکردایەتی عەلی حەسەن ئەلمەجید، پەسینی سەدام حوسێن کە بە «عەلی کیمیایی» ناسرا، ئەنجامدرا. دادگای باڵای تاوانباری عێراق لە ساڵی ٢٠١٠ ئەم هێرشەی بە فەرمی وەک تاوانی جینۆساید دژی گەلی کورد ناساند و لە هەمان ساڵدا ئەلمەجیدی لە دار دا؛ ئەنجومەنی گشتی کانادا ئەویش لە هەمان ساڵ ئەمەی بە جینۆساید ناساند.

جوگرافیا و سەردان

هەڵەبجە لە بناری چیاکانی زاگرۆس و نزیک سنووری ئێران دەکەوێت. لە ساڵی ٢٠١٤ەوە وەک چوارەم پارێزگای هەرێمی کوردستانی عێراق — جیا لە پارێزگای سلێمانی — بە فەرمی ناسراوە، هەرچەندە پەسندکردنی کۆتایی ئەم دۆخە لە پەرلەمانی عێراق تا ساڵی ٢٠٢٥ خایاند. بنای یادگاری لە دەروازەی شارەکەدایە و بەتایبەت لە ١٦ی ئازاری هەموو ساڵێک، میوانداری ڕێوڕەسمی فەرمی و گشتی یادکردنەوە دەکات. هیچ سەرچاوەیەکی فەرمی کاتژمێری سەردان یان کرێی چوونەژوورەوەی جێگیری بۆ مۆزەخانەکە ڕاگەیاندووە؛ ئەو گەشتیارانەی مەبەستی سەردانیان هەیە باشترە پێش گەشتەکە، لە ئۆفیسە ناوخۆییەکانی گەشتوگوزار یان ڕابەرێکی ناوخۆیی دۆخی نوێ بپرسن.

گەلەری وێنەکان

١ / ٤

تەماشای بکە

پرسیارە دووبارەکان

بنای یادگاری هەڵەبجە کەی دروستکراوە و کرایەوە؟

دروستکردنی لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٢ و ٢٠٠٣ ئەنجامدرا و بناکە لە ١٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٣ بە فەرمی کرایەوە؛ کۆلین پاول، وەزیری دەرەوەی ئەمریکای ئەو کاتە، لە ئاهەنگی کردنەوەکەدا ئامادە بوو.

لە ساڵی ٢٠٠٦ چی بەسەر ئەم بنایە هات؟

لە ١٦ی ئازاری ٢٠٠٦، خۆپیشاندەرانی ناوخۆیی کە لە کەمی خزمەتگوزاری ناڕازی بوون، بینای مۆزەخانەکەیان بەئاگر دا؛ لە کاتی ململانێ لەگەڵ هێزی ئاسایش، گەنجێکی هەژدە ساڵان کوژرا و بەشێکی گەورەی ئارشیفی مۆزەخانەکە لەناوچوو. بناکە لە ساڵانی دواتردا نۆژەن کرایەوە و بە ناوی «بنای یادگاری و مۆزەخانەی ئاشتی هەڵەبجە» دووبارە کرایەوە.

لە ناو مۆزەخانەکەدا چی هەڵدەگیرێت؟

دیوارێک لە پانێلی شووشەیی ڕەش بە ناوی هەزاران قوربانی بە خەتی کوردی، وێنە و بەرهەمی هونەرمەندە کوردەکان، هۆنراوە، و کەلوپەلی بەجێماوی ئەو ڕۆژە — لەوانە پۆکەیەکی بۆمب کە وەک گوڵدانێکی هێمایی پیشان دراوە. بەشێکیش لە بۆشایی پیشاندانەکە بە پەیکەری قەبارە سروشتی، دیمەنێک لە دوای هێرشەکە دووبارە دروستدەکاتەوە.

هێرشی کیمیایی هەڵەبجە کەی ڕوویدا و چەند کەس کوژران؟

ئەم هێرشە لە ١٦ی ئازاری ١٩٨٨ ڕوویدا. بەپێی خەمڵاندنە جیاوازەکان، لە نێوان ٣٢٠٠ تا ٥٠٠٠ کەس لە هەمان کاتژمێرەکاندا گیانیان لەدەستدا و ٧٠٠٠ تا ١٠,٠٠٠ کەسی تریش برینداربوون یان تووشی کێشەی درێژخایەن بوون؛ ئەم هێرشە بە گەورەترین هێرشی کیمیایی مێژوو دژی ناوچەیەکی نیشتەجێی مەدەنی دادەنرێت.

ئایا هێرشی هەڵەبجە بە فەرمی جینۆساید ناسراوە؟

بەڵێ. دادگای باڵای تاوانباری عێراق لە ساڵی ٢٠١٠ ئەم هێرشەی بە فەرمی جینۆساید دژی گەلی کورد ڕاگەیاند و عەلی حەسەن ئەلمەجید (ناسراو بە «عەلی کیمیایی»)، فەرماندەی عەمەلیاتەکە، لە هەمان ساڵ لە دار دا. ئەنجومەنی گشتی کانادا ئەویش لە ساڵی ٢٠١٠ ئەم ڕووداوەی بە جینۆساید ناساند.