مۆزەخانەی ئەمنە سوورەکە

ناساندن

ئەمنە سوورەکە لە ۱۹۷۹ تا ۱۹۹۱ بنکەی باکووری دەزگای ئاسایشی گشتی ڕژێمی بەعس بوو؛ ئەو شوێنەی دژبەرە کوردەکانی تێدا زیندانی و ئەشکەنجە دەدران. لە ڕاپەڕینەکەی ۱۹۹۱دا کەوتە دەست پێشمەرگە و لە ساڵی ۲۰۰۳ وەک یەکەم مۆزەخانەی عێراق دەربارەی تاوانەکانی سەردەمی بەعس کرایەوە. هۆڵی ئاوێنەکەی بە ۱۸۲ هەزار پارچە ئاوێنە بۆ یادی قوربانییانی ئەنفال و ۴۵۰۰ گڵۆپ بۆ گوندە وێرانکراوەکان، لەگەڵ زیندانە دەستنەدراوەکان و دیوارە گوللەبارانکراوەکان، لە کاریگەرترین بەشەکانیەتی.

لە بنکەی ئاسایشی نهێنییەوە بۆ زیندانی سوور (١٩٧٩ تا ١٩٩١)

کاتێک سەددام حوسێن لە تەمووزی ١٩٧٩ دەسەڵاتی لە عێراق گرتە دەست، ڕژێمی بەعس بڕیاری دا لە هەموو پارێزگایەکی عێراقدا بەڕێوەبەرایەتییەکی ئاسایشی گشتی (دائرة الأمن) دروست بکات. سلێمانی یەکەم پارێزگا بوو کە شوێنێکی وا تێیدا دروستکرا؛ نەخشەی بینایەکە لە ئەڵمانیای ڕۆژهەڵات دیزاین کرابوو و دروستکردنی لە ساڵی ١٩٨٥دا تەواو بوو، بە شێوازیکی کۆتایی وەک زیندانە کۆتایی زیادکراوەکەی. لە سەرەتادا، ڕژێمەکە بە خەڵک درۆی کرد کە ئەم کۆمپلێکسە تەنیا «بەڕێوەبەرایەتی کشتوکاڵ»ە. بەڵام لە ١٩٧٩ تا ١٩٩١، هەمان کۆمپلێکس بووە بنکەی باکووری بەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی گشتی وەزارەتی ناوخۆی عێراق؛ شوێنێک کە قوتابیان، نەتەوەخوازانی کورد و ئۆپۆزیسیۆنی سیاسی تر — لەوانە عەرەب و مەسیحییەکان — تێیدا زیندانی دەکران. بەگوێرەی زۆر ڕاپۆرت، زۆرێک لە زیندانییەکان لەوێ ئەشکەنجە و دەستدرێژی سێکسی بۆ ئەنجام دەدرا؛ ناوی، «ئەمنە سوورەکە»، لە ڕەنگی سووری بینایەکەوە وەرگیراوە.

ڕاپەڕینی ١٩٩١ و ڕووخانی قەڵای ئاسایشی

لە کاتی شەڕی سلێمانیدا، بەشێک لە ڕاپەڕینی گشتیی کوردەکان دژی سەددام حوسێن لە بەهاری ١٩٩١ دوای شەڕی کەنداو، هێزە ئاسایشییەکانی عێراق هەمان کۆمپلێکسیان وەک کۆتا قەڵای بەرگری خۆیان هەڵبژارد. دوای هێرشێک کە نزیکەی دوو کاتژمێری خایاند، هێزەکانی پێشمەرگە سەرکەوتوو بوون لە گرتنی تەواوی کۆمپلێکسەکە. بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان، لەنێوان ٧٠٠ تا ٨٠٠ کەس لە کارمەندانی ئاسایشی لە کاتی ئەم گرتنەدا کوژران، هەرچەندە هەندێک سەربازی وەزیفەدار دواتر بە میانگیری مەسعود بارزانی، سەرۆکی ئەوکاتی پارتی دیموکراتی کوردستان، لێخۆشبوونیان بۆ کرا. ڕووخانی ئەم قەڵایە، کۆتایی هێنا بە یازدە ساڵ کارکردنی وەک ناوەندی گیرگرتن و ئەشکەنجە لە سلێمانی، و کردیە هێمایەکی سەرکەوتنی ڕاپەڕینی کوردەکان لەم شارە.

لە زیندانەوە بۆ مۆزەخانە: کردنەوەی لە ساڵی ٢٠٠٣

دوای ساڵانێک کە بینایەکە بەبێ دەستکاری و وەک بیرەوەرییەکی جەنگ ماوەتەوە، ئەمنە سوورەکە لە ساڵی ٢٠٠٣ وەک یەکەم مۆزەخانەی عێراق دەربارەی تاوانەکانی سەردەمی بەعس کرایەوە. هیرۆ ئیبراهیم ئەحمەد، هاوسەری جەلال تاڵەبانی سەرۆک کۆماری ئەوکاتی عێراق، ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو لە گۆڕینی ئەم شوێنە بۆ مۆزەخانەیەکی فەرمی بۆ تۆمارکردنی مافی مرۆڤ. بودجەی سەرەکی ئەم مۆزەخانەیە لە حزبی یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان (ی.ن.ک) دابین کراوە، لەگەڵ یارمەتی خێزانی تاڵەبانی و گرووپی قەیوان؛ چوونەژوورەوەی بۆ گشت خەڵک بێبەرامبەرە و شەش ڕۆژی هەفتە کراوەیە. ئەمڕۆ بەڕێوەبردنی مۆزەخانەکە لەسەر شانی ئاکۆ غەریبە کە بۆ داهاتوو پلانی فراوانکردنی هەیە: لەوانە دروستکردنی مۆزەخانەی فەرشی کوردی بە پیشاندانی نزیکەی ١٢٠٠ فەرشی دەستکردی کوردستان و ناوچە دراوسێکان، هەروەها مۆزەخانەی نەسلکوژی بە سەرنجدان لەسەر نەسلکوژی کورد و ئێزیدی.

هۆڵی ئاوێنە و ئەوەی ئەمڕۆ لە مۆزەخانەکە دەبینیت

بەناوبانگترین بەشی ئەمنە سوورەکە، هۆڵی ئاوێنەیە: شوێنێک کە بە نزیکەی ١٨٢ هەزار پارچە ئاوێنە بۆ یادی هەریەکە لە کوردانی کوژراو لە کاتی کردارە ئەنفالییەکاندا، و ٤٥٠٠ گڵۆپ وەک هێمای گوندە ڕووخاوەکانی کوردستان، داپۆشراوە. لەگەڵ ئەوەشدا، زیندانە سەرەکییەکانی زیندان بە دەرگا ئاسنین و پەنجەرە شیشەدارەکانیان بەبێ دەستکاری ماونەتەوە و سەردانکاران دەتوانن بچنە ژوورەوەیان؛ لەسەر دیواری هەندێک زیندان، دەق، بەروار، دروشمی دژی ڕژێم و تەنانەت وێنە دەستکێشراوەکانیش کە زیندانییان جارێکیان بەجێیان هێشتووە، هێشتا دەبیندرێن. لە گۆڕەپانی دەرەوە، کەرەستە سەربازییەکانی دەستکەوتوو لە ئاسایشی عێراقی پێشوو — لەوانە تانکی تی-٥٥، ئۆتۆمبیلی زرێپۆشی ئێم.تی-ئێل.بی چەکدارکراو بە دژی ئاسمانی زو-٢٣-٢، ئۆتۆمبیلی جەنگیی پیادەی ب.ئێم.پی-١ و تۆپی هاوتزری ١٢٢ میلیمەتری دی-٣٠ — لەتەنیشت بینای بۆرد ئاسنکراو لە گوللە پیشان دراون. دیوارە دەرەوەکانیش هێشتا شوێنی دیاری گوللە و پارچە بۆردەکانی شەڕی ١٩٩١یان هەڵگرتووە و بەشێکن لە ئەزموونی سەردان.

سەردانی ئەمڕۆ و داهاتووی مۆزەخانەکە

ئەمنە سوورەکە لە گەڕەکی گۆیژە لە سلێمانی دەکەوێتەوە و ئەمڕۆ یەکێکە لە گەورەترین شوێنە گەشتیارییەکانی ئەم شارە. بەگوێرەی چەند سەرچاوەیەکی گەشتیاریی سەربەخۆ، چوونەژوورەوەی مۆزەخانەکە بێبەرامبەرە و کاتژمێری سەردانی نزیکەی لە ٩ی بەیانی تا ٥ی دواوپیشین، شەش ڕۆژی هەفتە (بە پشوودانی ڕۆژی هەینی) ڕاپۆرت کراوە — بەڵام لەبەرئەوەی هیچ لاپەڕەیەکی فەرمیی حکومی یان مۆزەخانەیی ئەم کاتژمێرانەی بە دڵنیاییەوە ڕانەگەیاندووە، باشترە پێش گەشتەکە لە سەرچاوە ناوخۆییەکانیش دووبارە پشتڕاستی بکەیتەوە. بەگوێرەی ڕاپۆرتی کوردستان کرۆنیکڵ، ئەم مۆزەخانەیە ساڵانە نزیکەی ٥٩ هەزار سەردانکار — لەوانە قوتابی، خوێندکار، نزیکەی ٣٠٠٠ گەشتیاری دەرەکی و ڕێکخراوە دیپلۆماسییەکان — میوانداری دەکات. سەردانی هۆڵی ئاوێنە و زیندانەکان دەتوانێت ئەزموونێکی قورس و هەستیار بێت؛ زۆرێک لە ڕاپۆرتە گەشتیارییەکان ئەمیان وەک یەکێک لە کاریگەرترین بەڵام گرنگترین شوێنی سلێمانی بۆ تێگەیشتن لە مێژووی هاوچەرخی کوردستان وەسف کردووە.

گەلەری وێنەکان

١ / ٥

پرسیارە دووبارەکان

ئەمنە سوورەکە پێش مۆزەخانەبوون چی بوو؟

لە ١٩٧٩ تا ١٩٩١ ئەم کۆمپلێکسە بنکەی باکووری بەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی گشتیی وەزارەتی ناوخۆی عێراق لە سەردەمی سەددام حوسێن بوو؛ بینایەک کە نەخشەکەی لە ئەڵمانیای ڕۆژهەڵات دیزاین کرابوو و لە ساڵی ١٩٨٥دا تەواو بوو و لە سەرەتادا بە درۆ وەک بەڕێوەبەرایەتی کشتوکاڵ ناسێنرابوو. قوتابیان، نەتەوەخوازانی کورد و ئۆپۆزیسیۆنی سیاسی تر لەوێ زیندانی و ئەشکەنجە دەدران.

لە کاتی ڕاپەڕینی ١٩٩١دا لێرە چی ڕوویدا؟

لە کاتی شەڕی سلێمانیدا، هێزە ئاسایشییەکانی عێراق ئەم کۆمپلێکسیان کردە کۆتا قەڵای خۆیان. دوای هێرشێکی نزیکەی دوو کاتژمێر، پێشمەرگە گرتیانی؛ بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان لەنێوان ٧٠٠ تا ٨٠٠ کەس لە کارمەندانی ئاسایشی کوژران، هەرچەندە هەندێک سەربازی وەزیفەدار دواتر بە میانگیری مەسعود بارزانی لێخۆشبوونیان بۆ کرا.

هۆڵی ئاوێنە چییە؟

بەشێکە لە مۆزەخانەکە کە بە نزیکەی ١٨٢ هەزار پارچە ئاوێنە بۆ یادی کوردە کوژراوەکانی کردارە ئەنفالییەکان، و ٤٥٠٠ گڵۆپ وەک هێمای گوندە ڕووخاوەکانی کوردستان، داپۆشراوە — یەکێک لە کاریگەرترین و ناسراوترین بەشەکانی ئەمنە سوورەکە.

کرێی چوونەژوورەوە و کاتژمێری سەردانی مۆزەخانەکە چۆنە؟

چوونەژوورەوە بۆ گشت خەڵک بێبەرامبەرە. بەگوێرەی چەند سەرچاوەیەکی گەشتیاریی سەربەخۆ، مۆزەخانەکە شەش ڕۆژی هەفتە (پشوو ڕۆژی هەینی) و نزیکەی لە ٩ی بەیانی تا ٥ی دواوپیشین کراوەیە؛ بەڵام لەبەرئەوەی هیچ لاپەڕەیەکی فەرمیی حکومی ئەم کاتژمێرانەی ڕانەگەیاندووە، باشترە پێش گەشتەکە لە ناوخۆشیش پشتڕاستی بکەیتەوە.

سەردانکاران ئەمڕۆ چی لە مۆزەخانەکە دەبینن؟

هۆڵی ئاوێنە، زیندانە سەرەکییەکان بە دەق و وێنە بەجێماوەکانی زیندانییان، و لە گۆڕەپانی دەرەوە کەرەستە سەربازی دەستکەوتووەکان لە ئاسایشی عێراقی پێشوو — لەوانە تانکی تی-٥٥، ئۆتۆمبیلی ئێم.تی-ئێل.بی چەکدارکراو بە دژی ئاسمانی، ئۆتۆمبیلی جەنگیی ب.ئێم.پی-١ و هاوتزری دی-٣٠ — لەتەنیشت دیوارە بۆرد ئاسنکراوەکانی شەڕی ١٩٩١.